Wiele europejskich miast istniejących jeszcze od średniowiecza pielęgnuje swe zabytki architektury. Mury obronne są zabytkiem szczególnego typu - przeznaczenie ich było całkowicie utylitarne. W przeciwieństwie do pałaców, starych kamienic, kościołów czy budynków uniwersyteckich zadanie obwarowań nie polegało na tym, by cieszyć zmysły ceniących piękno bogatych kupców czy arystokratów. Nie miały być też miejscem modlitwy ani pobierania nauk przez młodzież. Mury rzadko były miłe dla oka, dlatego nie w każdym mieście się zachowały, i piękne zabytki takie jak w Carcassonne czy w Pskowie należą niestety do rzadkości. W wielkich europejskich stolicach, np. w Paryżu, mury i starą zabudowę często wyburzano, aby wygospodarować miejsce dla rozbudowy rosnących metropolii. To, czego nie zniszczyła gwałtowna urbanizacja i uprzemysłowienie często padało ofiarą zniszczeń wojennych.

Na tle innych miast Kraków miał szczęście. Część murów rozebrano, co było konieczne dla ułatwienia komunikacji, spore fragmenty zachowały się jednak do dzisiaj - w 19-tym wieku, gdy Europa przechodziła okres uprzemysłowienia, Kraków był prowincjonalnym miasteczkiem bez większych fabryk. Historia oszczędziła też naszemu miastu losu Warszawy: na początku 1945 roku Niemcy szykowali się, aby zrównać z ziemią dawną stolicę Polski. W dniu 18 stycznia 1945 materiały wybuchowe czekały przygotowane do odpalenia - tak jak w młodszej stolicy, w Krakowie nie miał zostać kamień na kamieniu. Na szczęście szybkie manewry wojsk Marszałka Iwana Koniewa zmusiły Niemców do szybkiego opuszczenia Krakowa bez wysadzania miasta w powietrze. W efekcie podziwiać możemy, pomiędzy innymi skarbami sztuki i historii, także Krakowskie mury obronne. Obwarowania Krakowa to bardzo rzadki przykład murów ważnego miasta, które stoją do dzisiaj - w końcu ani Carcassonne, ani Psków nigdy nie były stolicami wielkiego królestwa tak jak Kraków.

Pierwsze umocnienia powstały w Krakowie już w 9-tym i 10-tym wieku, była to jednak tylko palisada otoczona fosą. Fortyfikacje murowane zaczęto wznosić najpóźniej - w 12 wieku, kiedy pojawiły się pierwsze murowane wieże. Najstarszym zabytkiem tego typu jest wieżowy blok obronny w kościele św. Andrzeja, tzw. Westwerk. Budynek założono na planie prostokąta z wielobocznymi wieżami. W 13-tym wieku służył on do obrony przed najazdami tatarskimi. Kilka wież znajduje się na Wawelu, wewnątrz pałacu królewskiego: są to tzw. Słup Rycerski z 12-go wieku (obok wschodniej części muru obronnego), "Wieża Łokietka" z 14-go wieku oraz wieże Złodziejska i Szlachecka wewnątrz obwodu obronnego.

Począwszy od 1298 roku powstawać zaczęły w Krakowie murowane bramy. Do dziś zachowały się tylko dwie z nich (w tym jedna tylko częściowo), jednak przyciągają zawsze tłumy turystów - szczególnie Brama floriańska. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1307-go roku. Obecny kształt ta czworoboczna wieża z ostrołukowymi portalami przybrała dopiero w wieku 15-tym. Od zewnętrznej strony wieżę zdobi płaskorzeźba Piastowskiego Orła (dłuta Zygmunta Langmanna według projektu Jana Matejki), od wewnątrz barokowa płaskorzeźba św. Floriana. Wewnątrz bramy umieszczono mały ołtarzyk Matki boskiej piaskowej, na piętrze znajduje się kapliczka ufundowaną przez Czartoryskich. Górna część wieży ozdobiona jest barokowym hełmem. Zachowało się również przedbramie Bramy Rzeźniczej przy Klasztorze Dominikanek na Gródku przy plantach. Inne ciekawe zachowane wieże obronne to Wieża Wójtowska z 14 wieku, wieża na ulicy św. Jana (również 14 wiek), 13-to wieczna wieża na tyłach kamienic na rogu ulicy Szewskiej i Rynku głównego oraz wieża pomiędzy Małym Rynkiem ulicą św. Krzyża z 15-go wieku.

Tuz obok bramy Floriańskiej znajduje się Barbakan, zwany także Rondlem. Jest to niewątpliwie najciekawszy zabytek architektury fortyfikacyjnej w Krakowie, unikatowy na skalę europejską. Powstał on około 1499 roku, jako najbardziej na północ wysunięty element murów obronnych miasta i miał służyć obronie przed atakami Turków. Zbudowany z cegły i częściowo z kamienia, barbakan stanowił część obszernej baszty. Mury o grubości 3 metrów, 3 kondygnacje strzelnic dla ciężkiej broni ręcznej, 7 wież obserwacyjnych i galeria strzelnicza - wszystko to sprawiło, że aż do wieku 19-go Barbakan był właściwie nie do zdobycia. Oparł się oblężeniom w 1581, 1656 oraz 1768 roku.

Arsenał miejski, budynek fortyfikacyjny na ulicy Pijarskiej, powstał w latach 1565-66. Wybudowano go z łamanego piaskowca, w 1626 otrzymał on nowe sklepienie i dach, zaś w latach 1854-61 przebudowano go w stylu 14-wiecznych zamków włoskich. Dzisiaj arsenał miejski mieści w swych murach jedno z najważniejszych muzeów Polski i Europy: Muzeum Czartoryskich.

Kolejnym wartym odwiedzenia budynkiem wchodzącym w skład miejskich fortyfikacji jest Arsenał Królewski, zwany "Domus Munitionis" przy ulicy Grodzkiej. Wzniósł go w 1533 roku król Zygmunt Stary, jednak obecny, wczesnobarokowy kształt nadał mu król Władysław IV. Do dziś zachował się główny reprezentacyjny portal z tablicą fundacyjną króla. W 1927 roku budynek przekazano na potrzeby Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Od wieku 14-go królowie Władysław Łokietek oraz Kazimierz Wielki obwarowali Kraków basztami, które stopniowo zaczęły zastępować wieże. Początkowo wznoszono jedynie niskie, kamienne konstrukcje, które następnie nadbudowywano. Przed każdą basztą budowano niski mur oraz fosę wodną. Baszty wyposażone były w liczne strzelnice na wszystkich kondygnacjach, pozwalające na prowadzenie krzyżowego ognia. Obrona baszt była obowiązkiem miejskich cechów, od których każda baszta brała swą nazwę. Zachowane do dziś baszty to m.in.:

• zbudowana na planie podkowy baszta Pasamoników
• półokrągła Basza Stolarska
• sześcioboczna baszta Ciesielska z piramidalnym dachem osłaniająca Arsenał oraz kościół Pijarów
• na Wawelu zachowały się baszty artyleryjskie: Senatorska oraz Sandomierska (obie wybudowane na planie kwadratu).

Ostatnie fortyfikacje miejskie wznoszono w Krakowie w połowie 19-tego wieku - były to czasy tzw. Twierdzy Kraków. Austriacy rozpoczęli rozbudowę zaawansowanego zespołu umocnień: fortów, bunkrów i szańców, połączonego wspólną siecią dróg. W efekcie tych prac na początku 20-tego wieku Kraków był jedną z najnowocześniejszych i najpotężniejszych twierdz świata. Ciekawymi przykładami zachowanych fortów 19-go wieku są: Fort św. Benedykta na Podgórzu, Zespół Fortów Kościuszko przy kopcu Kościuszki, odnowiony Fort Krzesławice na Wzgórzach Krzesławickich czy sam Wawel przekształcony przez Austriaków w Cytadelę z kaponierami.

Kraków jest mekką nie tylko dla wielbicieli architektury, malarstwa i sztuki. Nie tylko dla tych, którzy przybywają na liczne festiwale kulturalne. Również dla miłośników inżynierii militarnej Kraków jest prawdziwą perłą. Fortyfikacje i mury miejskie, jakie można zobaczyć w stolicy Małopolski pochodzą ze wszystkich niemal okresów historycznych, zwiedzanie ich pozwala prześledzić zmieniają się realia sztuki oblegania miast na przestrzeni wieków: od średniowiecza, przez czasy nowożytne aż do 19-go wieku. Wspaniałe mury obronny, baszty i forty, w połączeniu z muzeami traktującymi o wojsku czy militariach (jak na przykład muzeum Armii Krajowej) sprawiają, że Kraków to świetne miejsce dla każdego pasjonata historii wojskowości oraz inżynierii wojskowej.

Źródła:

„Encyklopedia Krakowa PWN” – red. nacz. Dariusz Kalisiewicz, red. nacz. wydawnictwa naukowego PWN Ryszard Burek

„Kronika Krakowa” – praca zbiorowa: Jan M. Małecki, Jerzy Wyrozumski

http://www.twierdza.art.pl/